TRASY NA SZLAKU DOMINIKAŃSKIM
Szlak Dominikański prowadzi wzdłuż trzech wielkich rzek i dawnych traktów królewskich, które przez wieki splatały ziemie Polski w jedną sieć wymiany i spotkań. Właśnie tam, na skrzyżowaniach dróg i kultur, powstawały żywe ośrodki handlu i idei — miejsca, które dominikanie wybierali na siedziby swoich klasztorów.
To najważniejszy śródlądowy szlak handlowy średniowiecznej Polski — arteria, którą już w X wieku opisał arabski podróżnik Ibrahim ibn Jakub, wspominając odcinek między Krakowem a Sandomierzem. To właśnie wzdłuż tej drogi, od wieków, wyrastały liczne klasztory — zarówno te najstarsze, jak i współczesne kontynuacje dawnej tradycji.
Trasa nawiązuje do średniowiecznej Drogi Solnej — Via Magna, która wiodła z Krakowa przez Łęczycę i Konin do Poznania. To nią wędrowały wozy z solą, a wraz z nimi kupcy, pielgrzymi i wieści ze świata. W Koninie do dziś stoi kamienny słup z roku 1151 — najstarszy w Polsce znak drogowy, milczący świadek tamtych wędrówek.
Szlak ten podąża dawnym Traktem Śląsko-Krakowskim, znanym od XII wieku, lecz wyrosłym na znacznie starszej drodze, której początków można szukać jeszcze w czasach rzymskich. Była to część Via Regia – królewskiego traktu Europy, biegnącego od słonecznej Hiszpanii aż po stepy Rusi.
Na wschód biegnie Via Regia Lusatiae Superioris — wielki trakt, którym Korona łączyła się z ziemiami wschodniej Rzeczypospolitej. Tędy też prowadziła Via Tartarica, zwana Tatarskim Szlakiem, wiodąca aż po afrykańskie królestwo Kaffy — kolebkę kawy i symbol dalekich podróży dawnych kupców.
Trasa podąża wzdłuż Traktu Litewskiego, który łączył Kraków z Wilnem — miastem będącym ważnym węzłem tranzytowym na północ i wschód Europy. Po unii lubelskiej szczególne znaczenie zyskał odcinek między Lublinem a Wilnem, stając się symbolem nowego politycznego i duchowego przymierza obu narodów.
Trasa ta splata w jedną całość klasztory ukryte w górach i na pogórzach. Obejmuje m.in. klasztor w Korbielowie, u podnóża Pilska w Beskidzie Żywieckim, oraz Sanktuarium na Wiktorówkach — rzadki przykład świątyni w wysokogórskim, niemal szczytowym położeniu Tatr Zachodnich.
TRASA WISŁY
OPATOWIEC (1283-1819)
KOŚCIELNA 6, 28-520 OPATOWIEC
Klasztor powstał z fundacji opata Tomasza z Tyńca, gdzie wstąpił Jan Biskupiec, wybitny biskup XV w. Obecny barokowy wygląd kościół zawdzięcza przebudowie z I połowy XVII w.
KLIMONTÓW (1613-1901)
ZYSMANA 8, 27-640 KLIMONTÓW
Klasztor dominikański w Klimontowie, ufundowany w 1613 r. przez Jana Zbigniewa Ossolińskiego, należy do najcenniejszych zespołów XVII-wiecznych w Małopolsce. W 1620 r. trafiła tu cudowna ikona Matki Boskiej z Jezusem, a po remontach w XIX i na początku XX w. obiekt zachował swoje wyposażenie i funkcję sakralną.
WYSOKIE KOŁO (1681-1810), OBSERWANCI
WYSOKIE KOŁO 23, 26-920
Sanktuarium maryjne wyróżnia się majestatycznym, trzynawowym kościołem w stylu barokowo-włoskim. Słynie też z pięknego obrazu, będącego przedmiotem kultu.
GÓRA KALWARIA (1670-1815), OBSERWANCI
ŚWIĘTEGO ANTONIEGO 8, 05-530 GÓRA KALWARIA
Dominikanie i dominikanki przybyli w ramach projektu urbanistycznego Nowego Jeruzalem, gdzie osiedlać się mogli tylko katolicy. Kościół i klasztor dominikanów zostały zburzone, a ich miejsce zajęto placem musztry.
BRZEŚĆ KUJAWSKI (1264-1864)
DUBOIS, 87-880 BRZEŚĆ KUJAWSKI
Klasztor dominikański z kościołem św. Michała Archanioła, według Jana Długosza, ufundował w 1264 r. Kazimierz I, książę Kujawski.
TORUŃ (1263-1820)
DOMINIKAŃSKA, 87-100 TORUŃ
Klasztor i kościół dominikański zostały zburzone przez władze pruskie. Były jednymi z najciekawszych gotyckich budowli Chełmińskiej, a ich pozostałości dziś są ładnie wyeksponowane.
CHEŁMNO (1233-1836)
WODNA, 86-200 CHEŁMNO
Kościół dominikański w Chełmnie, jedna z najstarszych gotyckich budowli regionu, ma barokowe wnętrze i neogotyckie przybudówki. Fasada stała się wzorem dla katedry warszawskiej, a obiekt wraz z basztą i ulicą dominikańską wchodzi w obszar Pomnika Historii „Chełmno – Stare Miasto”.
TCZEW (1289-1818)
DOMINIKAŃSKA, 83-110 TCZEW
Do Tczewa dominikanów sprowadził w 1289 r. Mestwin II; zbudowali tu gotycki kościół z ośmioboczną wieżą i klasztor. Po kasacie zakonu w 1818 r. kościół przetrwał, a przebudowane skrzydło klasztorne dziś mieści szkołę muzyczną; budowla wymaga pilnej konserwacji ze względu na osuwającą się skarpę.
ELBLĄG (1264-1542)
KUŚNIERSKA 6, 82-300 ELBLĄG
Zachowały się odbudowany kościół, południowe skrzydło krużganka, fragmenty dziedzińca i północnego muru klasztoru. Kościół, najprawdopodobniej z najstarszym prezbiterium dawnych Prus, udostępniono zwiedzającym; dziś pełni funkcję galerii sztuki „El”.
SŁUPSK (1278-1524)
DOMINIKAŃSKA 3, 76-200 SŁUPSK
Na południowych krańcach średniowiecznego Słupska stoi podominikański kościół św. Jacka, jeden z najcenniejszych zabytków regionu. Po kasacie dominikanów w 1524 r. zachowało się bogato wyposażone wnętrze, w tym dzieła sztuki związane z dynastią Gryfitów.
TRASA ODRY
OŚWIĘCIM (1281-1825)
WŁADYSŁAWA JAGIEŁŁY 8, 32-600 OŚWIĘCIM
Średniowieczna świątynia, wciąż pełniąca funkcje religijne i edukacyjne. Po renowacji stała się charakterystycznym akcentem miejskiego krajobrazu.
RACIBÓRZ (1258-1810)
PLAC DOMINIKAŃSKI 1, 47-400 RACIBÓRZ
To jeden z trzech zachowanych na Górnym Śląsku dawnych kościołów dominikańskich, jedyna namacalna pamiątka działalności zakonu od XIII do XIX wieku. Pierwszym przeorem był Wincenty z Kielczy – autor zaginionej kroniki wykorzystywanej przez Jana Długosza i pierwszy znany polski kompozytor, twórca hymnu Polski Obojga Narodów.
RACIBÓRZ (1306-1810), MNISZKI
RZEŹNICZA 15, 47-400 RACIBÓRZ
Kościół klasztorny dominikanek pw. Świętego Ducha to jeden z nielicznych zachowanych obiektów dominikańskich na Górnym Śląsku, świadczący o działalności zakonu od XIII do XIX wieku. Obecnie muzeum (www.muzeum-raciborz.pl)
SANKTUARIUM ŚW. JACKA
PARKOWA 1A, 47-325 KAMIEŃ ŚLĄSKI
Zabytkowy pałac Odrowążów, miejsce urodzenia św. Jacka. Przebudowany w XVIII w., miejsce corocznych pielgrzymek na uroczystość św. Jacka.
OPOLE (1304-1810)
PLAC KOPERNIKA 12, 45-040 OPOLE
Wzgórze kojarzone jest ze św. Wojciechem, który według tradycji chrzcił tu Opolan. Z czasem powstały studnia, kościół i klasztor dominikański, później szpital, a dziś siedziba rektoratu Uniwersytetu Opolskiego po przebudowie z 2002 r.
LEWIN BRZESKI (1285-1543)
ZAMKOWA 2, 49-340 LEWIN BRZESKI
Najstarszy i najcenniejszy zabytek miasta, XIV-wieczny kościół dominikański. Po przejęciu przez ewangelików w 1543 r., od 1998 r. należy do gminy Lewin Brzeski; obecnie zamknięty, zachwyca jednak swoim pięknem mimo ruiny.
BRZEG (1336-1545)
BRZEG, GÓRNA 2
Dawny klasztor dominikanów z XVI wieku przy ul. Górnej 2, dziś przekształcony w cele mieszkalne (plebania).
LEGNICA (1277-1526)
PLAC KLASZTORNY 7
Klasztor dominikański z 1277, od 1526 r. benedyktynki; dziś mieści liceum. Miejsce pochówku władcy Polski, Bolesław II Rogatka.
TRASA WARTY
PIOTRKÓW TRYBUNALSKI (1608-1869), MNISZKI
ULICA RYCERSKA 3, 97-300 PIOTRKÓW TRYBUNALSKI
Dominikanki sprowadzone do Piotrkowa w 1608 r. prowadziły jedyną w mieście szkołę dla dziewcząt aż do 1864 r. Kościół, potocznie zwany „Kościołem Panien”, oraz wyremontowane zabudowania dziś mieszczą Centrum Idei „Ku Demokracji” i ponownie działalność sióstr czynnego zgromadzenia dominikanek.
SIERADZ (1234-1864)
DOMINIKAŃSKA 16, 98-200 SIERADZ
Kościół dominikanów w Sieradzu, wzniesiony w latach 1233–1245, słynie z unikatowego XIII-wiecznego portalu ostrołukowego i elementów ceramicznych wyjątkowych w Europie Środkowo-Wschodniej. W 1383 r. podczas sejmu szlachta nieoficjalnie koronowała tu Jadwigę, a wnętrze zachwyca bogatym barokowym wyposażeniem.
POZNAŃ (1282-1822), MNISZKI
KLASZTOR SALEZJANÓW, WRONIECKA 9, 61-763 POZNAŃ
Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Wspomożycielki Wiernych, zwany też Kościołem Katarzynek, dał nazwę poznańskim dominikankom – „katarzynkom”.
POZNAŃ (1253-1835)
KARTUSKA 33, 60-471 POZNAŃ
Najstarszy kościół lewobrzeżnego miasta, gotycka budowla przekształcona w czasach nowożytnych, dziś należy do jezuitów. Był wzorem dla innych kościołów w regionie.
WRONKI (1279-1800)
ADAMA MICKIEWICZA 1, 64-510 WRONKI
Do Wronek dominikanów sprowadził w 1279 Przemysł II, a pierwszy klasztor zniszczono w 1603. Kościół wzniesiono pod koniec XVII w., kasatę zakonu przeprowadzono w 1838 r., a w 1868 r. arcybiskup Ledóchowski sprowadził franciszkanów reformatów. Dziś obiekt pełni funkcję seminarium.
MYŚLIBÓRZ (1275-1547)
ARMII POLSKIEJ 16, 74-300 MYŚLIBÓRZ
Jedyny dominikański klasztor w Nowej Marchii, ufundowany w 1275 r. przez Albrechta III. Po remontach w XX w. klasztor mieścił muzeum, a dziś działa tu Miejska i Powiatowa Biblioteka oraz Myśliborski Ośrodek Kultury.
KAMIEŃ POMORSKI (1228-1539)
ADAMA MICKIEWICZA 34, 72-400 KAMIEŃ POMORSKI
Polscy dominikanie osiedlili się w Kamieniu Pomorskim w 1228 r., przybywając z Krakowa prawdopodobnie z inicjatywy św. Jacka Odrowąża. Konwent zakończył działalność w 1534 r. po wprowadzeniu luteranizmu przez książąt pomorskich; dziś muzeum prezentuje wystawę poświęconą dominikańskiemu kwartałowi.
TRASA WSCHODNIA
BOCHNIA (1375-1777)
Dominikańska, 32-700 Bochnia
Dawny klasztor dominikanów w Bochni, przebudowany w baroku i zlikwidowany w 1777 r., zachował się dziś jako budynek muzeum miejskiego. Wcześniej słynął z cudownego obrazu maryjnego, który przyciągał pielgrzymów z całego regionu.
ŁAŃCUT (1378-1820)
FARNA 20, 37-100 ŁAŃCUT
Konwent dominikanów w Łańcucie po raz pierwszy wymieniono w bulli papieża Grzegorza XI z 1378 r. Zachowany dawny zespół klasztorny pełni dziś funkcję siedziby oddziału PTTK, a w byłym wirydarzu znajdował się grób syna Stanisława Stadnickiego.
JANÓW LUBELSKI (1660-1864)
SZEWSKA 1, 23-300 JANÓW LUBELSKI
Obecność dominikanów związana jest z objawieniami maryjnymi. Barokowy kościół z końca XVII w. pełnił funkcję klasztorną, sanktuarium i kościoła miejskiego, tworząc ważny element układu urbanistycznego i panoramy miasta.
KRASNOBRÓD (1679-1825)
UL. TOMASZOWSKA 18, 22-440 KRASNOBRÓD
Kościół barokowy wzniesiono w latach 1690–1699 z fundacji Marii Kazimiery Sobieskiej, a administrowali nim dominikanie. Najważniejszy zabytek to Zespół Klasztorny, obejmujący kościół, klasztor, modrzewiowy spichlerz z 1795 r., aleję NMP z trzema kaplicami oraz Kaplicę Objawień na Wodzie z dróżkami różańcowymi.
SIENIAWA (1676-1788), OBSERWANCI
TADEUSZA KOŚCIUSZKI 6, 37-530 SIENIAWA
W 1676 r. przy lokacji miasta rozpoczęto budowę dworu Sieniawskich, portu i barokowego kościoła z klasztorem dominikanów obserwantów, projektu Giovaniego Spazzio. Pod kościołem mieści się krypta rodowa Czartoryskich z prochami 22 członków rodziny, podkreślająca wyjątkowość obiektu.
PRZEMYŚL (1240-1787)
PRZEMYŚL, PLAC DOMINIKAŃSKI 3
Dominikanie przybyli do Przemyśla ok. 1240 r., a pierwsza wzmianka o konwencie pojawia się w bulli Grzegorza XI z 1378 r. Alabastrowa figura Matki Bożej Jackowej, niegdyś w kaplicy Ostrowskich, dziś znajduje się w katedrze, a dawny klasztor mieści obecnie starostwo powiatowe.
TRASA LITEWSKA
ZOFIBÓR (1710-1864)
21-411 ZOFIBÓR
Jedyne w Polsce sanktuarium św. Zofii Wdowy, matki Pistis, Elpis i Agape. Mały, uroczy drewniany kościółek, słynący z cudów świętej.
CHOROSZCZ (1654-1832)
MICKIEWICZA 2, 16-070 CHOROSZCZ
Dominikanie przybyli do Choroszczy w 1654 r. z fundacji Mikołaja Stefana Paca. Prowadzili sanktuarium Matki Bożej i szkołę, a doroczny odpust św. Dominika stał się okazją do odbywającego się do dziś miejskiego jarmarku.
KLIMÓWKA (1682-1832)
KLIMÓWKA 28, 16-123 KUŹNICA
W 1686 r. bracia Adam Bazyli i Jan Baltazar Jaskołdowie ufundowali w Klimówce klasztor dominikanów wraz z drewnianym kościołem pw. Świętej Trójcy. Zakonnicy otrzymali też liczne majątki jako uposażenie.
RÓŻANYSTOK (1663-1846)
RÓŻANYSTOK 10, 16-200
Dawny klasztor dominikański, zbudowany w latach 1759–1794 i przebudowany w XX w., dziś pełni funkcję internatu. Historia sanktuarium w Różanymstoku rozpoczęła się od obrazu Matki Bożej z Dzieciątkiem z 1652 r., który w 1663 r. objęli dominikanie z Sejn.
KRASNYBÓR (1679-1825)
KRASNYBÓR 45, 16-308
Kościół w Krasnymborze, wybudowany na początku XVII w. jako cerkiew bazylianów, łączy elementy bizantyjsko-ruskie, warowne i gotyckie. Od 1679 r. aż do kasaty w 1825 r. opiekę sprawowali tu dominikanie.
SEJNY (1602-1804)
PLAC ŚWIĘTEJ AGATY 1, 16-500 SEJNY
Jeden z najcenniejszych zespołów klasztornych w woj. podlaskim i jedyny przykład baroku wileńskiego w regionie. Dominikanie w XVIII w. organizowali tu odpusty przyciągające tysiące wiernych, a dziś działa Muzeum Diecezji Sejneńskiej z eksponatami etnograficznymi, w tym piękną szkatułkową figurą MB Sejneńskiej.
TRASA GÓRSKA
CIESZYN (1263-1789)
PLAC DOMINIKAŃSKI 2, 43-400 CIESZYN
Kościół dominikanów w regionie, jeden z trzech zachowanych, pochodzi z XIII w. z fundacji Eufemii, żony Władysława Opolskiego. Kryje szczątki Piastów cieszyńskich, a po reformacji przechodził między ewangelikami a zakonem dominikańskim.
